Agastya (the star Canopus, second brightest in the night sky, but invisible from much of the northern hemisphere) is associated in Vedic tradition with the sage Agastya, credited with bringing Vedic culture to South India. Each year it disappears into the Sun's glare (Asta) and later reappears (Udaya, or Darshan), a marker long used to anchor parts of the ritual calendar, most notably the timing of Upakarma observances.
Dates for 2018 · Mumbai
Agastya Timeline
🌇
Agastya Asta
May 15, 2018 · 07:04:57 PM (sunset)
Passed
🌄
Agastya Udaya (Darshan)
August 9, 2018 · 06:19:00 AM (sunrise)
Passed
Significance
What the Tradition Says
Upakarma Timing
Agastya's heliacal rising is one of the traditional markers used alongside Shravana Nakshatra and other criteria for placing Yajur/Rigveda Upakarma within its correct window.
Scientific Basis
These dates are computed from the real astronomical positions of Canopus and the Sun for each year, not a fixed calendar date.
Latitude Dependence
Canopus's visibility depends strongly on latitude, and it never rises at all north of roughly the mid-latitudes.
Ritual
अर्घ्य दानाची विधी
🙏 अर्घ्य मुहूर्त
05:41:02 AM – 06:19:00 AM
August 9, 2018 · Mumbai
दिशा
दक्षिणाभिमुख होऊन
यज्ञोपवीत
सव्य (डाव्या खांद्यावर)
पात्र
शंख किंवा कमंडलूमध्ये शुद्ध जल, अक्षता, काश फुले, फळे (संत्रे, केळी, खजूर, नारळ), सुगंधित द्रव्ये
संख्या
तीन वेळा अर्घ्य
शेवटी
लोपामुद्रेलाही एकदा अर्घ्य
Legends
महर्षी अगस्त्यांच्या तीन कथा
विंध्य पर्वताला झुकवण्याची कथा
पौराणिक कथांनुसार, एकेकाळी विंध्याचल पर्वताला आपल्या उंचीचा इतका गर्व झाला की त्याने सूर्याचा मार्ग रोखला, त्यामुळे दक्षिण भारतात सूर्यप्रकाश पोहोचणे बंद झाले. देवता आणि ऋषींच्या विनंतीवरून, अगस्त्य मुनींनी विंध्य पर्वताकडे दक्षिणेकडे प्रवास करण्याची परवानगी मागितली. सन्मानार्थ विंध्य पर्वत झुकला. अगस्त्य मुनींनी त्याला आदेश दिला की ते परत येईपर्यंत तो असाच झुकलेला राहावा. महर्षी अगस्त्य कधीच परतले नाहीत, आणि म्हणूनच विंध्य पर्वत आजही आपल्या मर्यादित स्थितीत आहे.
समुद्र-पानाची कथा
आणखी एका प्रसिद्ध कथेनुसार, वृत्रासुर नावाच्या असुराचे सैन्य समुद्रात लपले होते, त्यामुळे देवता त्रस्त होते. देवतांनी भगवान विष्णूंकडे मदत मागितली, त्यांनी त्यांना अगस्त्य मुनींकडे पाठवले. आपल्या मंत्रशक्तीने अगस्त्य मुनींनी संपूर्ण समुद्राचे पाणी एका ओंजळीत पिऊन टाकले, त्यामुळे असुरांचा संहार शक्य झाला. या कथेचा खगोलशास्त्रीय आणि प्रतीकात्मक अर्थ खोल आहे. प्राचीन मनीषींच्या मते, ही कथा अगस्त्य ताऱ्याच्या उदयासोबत होणाऱ्या जलबाष्पीभवनाच्या प्रक्रियेचे एक रूपक आहे. हा तारा उदय झाला की पाऊस साधारणपणे संपतो आणि समुद्राच्या पाण्याचे बाष्पीभवन तीव्र होते. अशा प्रकारे, अगस्त्य मुनींचे समुद्र-पान ही एका नैसर्गिक घटनेची दिव्य आणि आध्यात्मिक अभिव्यक्ती आहे.
लोपामुद्रेशी विवाह
महर्षी अगस्त्यांनी विदर्भ देशातील विद्वान आणि वेदज्ञ राजकुमारी लोपामुद्रेशी विवाह केला. त्यांचा हा विवाह गृहस्थ आणि आध्यात्मिक जीवनातील आदर्श समतोलाचे प्रतीक मानला जातो. लोपामुद्रेनेही आपल्या पतीच्या ज्ञानात आणि प्रेमात रमून ऋचांची रचना केली. या दोघांचे चरित्र एक आदर्श दांपत्य म्हणून सादर केले जाते, ज्यांनी वनवासाच्या काळात भगवान राम आणि सीतेला मार्गदर्शनही केले.
Scripture
पुराणांमधील आणि ज्योतिष ग्रंथांमधील अगस्त्य अर्घ्य मंत्र
"आपण काश फुलासारखे चमकता, अग्नी आणि वायूपासून उत्पन्न झाला आहात, मित्र-वरुणाचे पुत्र आहात, विंध्याची वाढ रोखणारे आहात, ढगांच्या पाण्याचे विष हरण करणारे आहात. हे रत्नांचे प्रिय, देवेश, लंकेत वास करणाऱ्या, आपणास नमन."
लोपामुद्रेसाठी विसर्जन मंत्र
राजपुत्रि महाभागे ऋषिपत्नि वरानने॥
लोपामुद्रे नमस्तुभ्यमर्घ्य मे प्रतिगृह्यताम्।
"हे राजकन्ये, महाभागे, ऋषींच्या पत्नी, सुंदर मुख असलेल्या लोपामुद्रे, माझे अर्घ्य स्वीकार करा."
Related
On Durva Ashtami, if Agastya's heliacal Udaya has already occurred by that date, Arghya is offered to Agastya before beginning the Durva puja to Ganesha.
mypanchang.com
📖 लेख