चैत्र नवरात्र 1901: Brisbane, Queensland

चैत्र नवरात्र (यालाच वसंत नवरात्र, म्हणजेच वसंत ऋतूतील नऊ रात्रींचा सण असेही म्हणतात) चैत्र महिन्याच्या शुक्ल पक्षाच्या पहिल्या दिवशी (चैत्र शुक्ल प्रतिपदा) सुरू होते, जो गुढी पाडव्याशी (युगादिशी) एकरूप असतो आणि बहुतांश परंपरांमध्ये हिंदू नववर्षाची सुरुवात मानली जाते. नऊ दिवस आणि नऊ रात्री देवी दुर्गेची तिच्या नऊ रूपांत, म्हणजेच नवदुर्गा स्वरूपात, उपासना केली जाते.

या सणाची सुरुवात घटस्थापनेने (कलशस्थापना असेही म्हणतात) होते: पाण्याने भरलेला, आंब्याच्या पानांनी आणि नारळाने सुशोभित केलेला पवित्र कलश देवीचे प्रतीकात्मक आसन म्हणून स्थापित केला जातो. घटस्थापनेचा मुहूर्त अत्यंत विशिष्ट असतो: तो प्रतिपदेच्या दिवसाच्या पहिल्या एक तृतीयांश भागात, आणि चित्रा नक्षत्राचा काळ टाळून, केला जाणे आवश्यक असते. यामुळेच पंचांगातील नेमकी वेळ अत्यंत महत्त्वाची ठरते.

नऊ दिवसांपैकी प्रत्येक दिवस देवीच्या एका रूपाला समर्पित असतो: शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चंद्रघंटा, कुष्मांडा, स्कंदमाता, कात्यायनी, कालरात्री, महागौरी आणि सिद्धिदात्री. नववा दिवस, म्हणजेच रामनवमी, हा भगवान श्रीरामांचा जन्मदिवसही असतो: त्यामुळे तो द्विगुणित मंगलमय ठरतो. भाविक नवमीला कन्या पूजनाने उपवासाची सांगता करतात: नऊ देवींचे प्रतिरूप मानून नऊ लहान मुलींना भोजन दिले जाते.

नऊ रात्रींचा देवी उत्सव आणि रामजन्म यांचा हा संगम धर्मशास्त्रीयदृष्ट्या अत्यंत अर्थपूर्ण आहे: पौराणिक कथेनुसार, रावणाशी होणाऱ्या अंतिम युद्धापूर्वी महर्षी वाल्मीकींनी रामांना देवीपूजा करण्याचा उपदेश दिला होता, ही शरद ऋतूतील अकाल (अवेळची) नवरात्र होती, परंतु चैत्र नवरात्र ही मूळ, वसंतकालीन उपासना आहे जी स्वतः राम लहानपणापासून साजरी करत आले असतील. या संगमामुळे शैव-शाक्त आणि वैष्णव अशा दोन्ही परंपरांचे उपासक नऊ पवित्र रात्रींसाठी एकाच छताखाली एकत्र येतात.