गणेश चतुर्थी (विनायक चतुर्थी, गणेशोत्सव) भाद्रपद महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील चतुर्थीला येते आणि शिव-पार्वतीचा गजमुख पुत्र, विघ्नहर्ता आणि नवीन कार्यांचा अधिपती असलेल्या भगवान गणेशाचा जन्मदिवस म्हणून साजरी केली जाते.
दिवसाची सुरुवात प्राणप्रतिष्ठेने होते: मातीच्या गणेशमूर्तीची विधिवत स्थापना आणि प्राणप्रतिष्ठा. मूर्ती स्थापनेसाठी सर्वोत्तम मुहूर्त मध्याह्न काळात (दुपारी) असतो, कारण त्या वेळी गणेशाची ऊर्जा सर्वाधिक प्रभावी मानली जाते. स्थापनेनंतर मोदक (त्याची आवडती मिठाई), दुर्वा, लाल फुले आणि नारळ अर्पण करून मूर्तीची पूजा केली जाते. दिवसभर अथर्वशीर्षाचे (गणपती उपनिषदाचे) पठण केले जाते.
गणेश चतुर्थीचे एक वैशिष्ट्यपूर्ण अंग म्हणजे या रात्री चंद्रदर्शनास असलेली मनाई. पौराणिक कथेनुसार, गणेश उंदरावर बसलेला पाहून चंद्राने त्याची थट्टा केली, त्यामुळे संतापलेल्या गणेशाने त्याला शाप दिला की या रात्री जो कोणी चंद्र पाहील त्याच्यावर खोटा आळ येईल. चुकून चंद्रदर्शन झाल्यास, यावर उपाय म्हणजे भागवत पुराणातील स्यमंतक मणीची कथा ऐकणे किंवा वाचणे.
हा सण १८९३ साली पुण्यात मोठ्या सार्वजनिक उत्सवाच्या रूपात रूढ झाला, जेव्हा बाळ गंगाधर टिळक यांनी घरगुती पूजेचे रूपांतर सामूहिक उत्सवात केले: स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळात जातिभेद ओलांडून लोकांना एकत्र आणण्याचे साधन म्हणून त्यांनी याचा वापर केला.
वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ। निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा।।
Vakratunda mahakaya suryakoti samaprabha, nirvighnam kuru me deva sarvakaryeshu sarvada.
"O large-bodied one with a curved trunk, as radiant as a million suns: O Lord, always remove obstacles from all my undertakings."
Traditional Ganesha shloka
Tradition & Practice
🐘
प्राणप्रतिष्ठा
गणेशमूर्तीची विधिवत प्राणप्रतिष्ठा मध्याह्न मुहूर्तावर (दुपारी) केली जाते. उत्सवाच्या शेवटी मूर्तीचे जलाशयात विसर्जन केले जाते.
🍬
मोदक: त्याची आवडती मिठाई
भगवान गणेशाला सर्वाधिक प्रिय नैवेद्य म्हणजे मोदक: तांदळाच्या पिठाचा नारळ आणि गुळाने भरलेला गोड पदार्थ. परंपरेनुसार २१ मोदक अर्पण केले जातात. उकडीचे किंवा तळलेले असे दोन्ही प्रकार वापरले जातात.
🌿
दुर्वा
दुर्वा गणेशाला विशेष प्रिय आहे. २१ पाती गाठ बांधून अर्पण करणे सोन्यापेक्षाही अधिक फलदायी मानले जाते. गणेश पुराणातील एका कथेत दुर्वेने गणेशाच्या शरीरातील दाह कसा शांत केला, हे सांगितले आहे.
🌙
चंद्रदर्शन टाळावे
गणेश चतुर्थीच्या रात्री चंद्रदर्शन केल्यास खोटा आळ येतो (गणेशाची थट्टा केल्याबद्दल त्याने चंद्राला दिलेला शाप). उपाय: भागवतातील स्यमंतक मणीची कथा पठण करावी.
📖
अथर्वशीर्ष
गणपती अथर्वशीर्ष (गणपती उपनिषद) हा या दिवशी पठण केला जाणारा मुख्य ग्रंथ आहे: १०८ वेळा पठण केल्यास विशेष पुण्य लाभते. यात गणेशाला परब्रह्म म्हणून घोषित केले आहे.
🎉
दहा दिवसांचा सार्वजनिक उत्सव
लोकमान्य टिळकांमुळे (१८९३) गणेश चतुर्थी दहा दिवसांचा सार्वजनिक उत्सव बनला. भव्य सार्वजनिक मंडप, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि मिरवणुका अनंत चतुर्दशीच्या भव्य विसर्जनाने समाप्त होतात.
mypanchang.com
📖 Articles