ગણેશ ચતુર્થી (વિનાયક ચતુર્થી, ગણેશોત્સવ) ભાદરવા મહિનાના શુક્લ પક્ષની ચોથે આવે છે અને શિવ અને પાર્વતીના ગજમુખ પુત્ર, વિઘ્નહર્તા અને નવા આરંભોના સ્વામી ભગવાન ગણેશના જન્મદિવસની ઉજવણી કરે છે.
દિવસની શરૂઆત પ્રાણ પ્રતિષ્ઠાથી થાય છે: માટીની ગણેશ મૂર્તિની વિધિવત સ્થાપના અને પવિત્રીકરણ. સ્થાપના માટેનું આદર્શ મુહૂર્ત મધ્યાહ્ન (બપોરના) સમયગાળામાં આવે છે, જ્યારે ગણેશની ઊર્જા સૌથી પ્રબળ મનાય છે. સ્થાપના પછી, મૂર્તિની પૂજા મોદક (તેમની પ્રિય મીઠાઈ), દુર્વા ઘાસ, લાલ ફૂલો અને નારિયેળથી કરવામાં આવે છે. અથર્વશીર્ષ (ગણપતિ ઉપનિષદ)નો પાઠ આખો દિવસ કરવામાં આવે છે.
ગણેશ ચતુર્થીના સૌથી વિશિષ્ટ પાસાંઓમાંનું એક આ રાત્રિએ ચંદ્ર દર્શન પર પ્રતિબંધ છે. પુરાણકથા અનુસાર ચંદ્રે ગણેશને ઉંદર પર સવારી કરતા જોઈને હાસ્ય કર્યું હતું, અને ગણેશે તેમને શાપ આપ્યો કે જે કોઈ આ રાત્રિએ ચંદ્રને જુએ છે તેના પર ખોટો આરોપ મુકાશે. જો અકસ્માતે દર્શન થઈ જાય, તો ઉપાય ભાગવત પુરાણમાંથી સ્યમંતક મણિની કથા સાંભળવો અથવા પાઠ કરવો છે.
૧૮૯૩માં પુણેમાં આ તહેવાર સામૂહિક જાહેર ઉજવણી બન્યો, જ્યારે બાળ ગંગાધર ટિળકે તેને ઘરેલુ પૂજામાંથી સામુદાયિક મેળાવડામાં પરિવર્તિત કર્યો: સ્વતંત્રતા આંદોલન દરમિયાન જાતિની સીમાઓ પાર લોકોને એકજૂટ કરવાના સાધન તરીકે તેનો ઉપયોગ કરીને.
वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ। निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा।।
Vakratunda mahakaya suryakoti samaprabha, nirvighnam kuru me deva sarvakaryeshu sarvada.
"O large-bodied one with a curved trunk, as radiant as a million suns: O Lord, always remove obstacles from all my undertakings."
Traditional Ganesha shloka
Tradition & Practice
🐘
પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા
ગણેશ મૂર્તિની વિધિવત પ્રતિષ્ઠા (પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા) મધ્યાહ્ન મુહૂર્તે (બપોરે) કરવામાં આવે છે. તહેવારના અંતે, મૂર્તિનું જળાશયમાં વિસર્જન કરવામાં આવે છે.
🍬
મોદક: તેમની પ્રિય મીઠાઈ
ભગવાન ગણેશનું પ્રિય નૈવેદ્ય મોદક છે: ચોખાના લોટમાંથી બનેલી, નારિયેળ અને ગોળથી ભરેલી મીઠી વાનગી. પરંપરાગત રીતે ૨૧ મોદક અર્પણ કરવામાં આવે છે. બાફેલા (ઉકડીચે) અથવા તળેલા બંને પ્રકારના મોદકનો ઉપયોગ થાય છે.
🌿
દુર્વા ઘાસ
દુર્વા (ધ્રો ઘાસ) ગણેશ માટે વિશેષ પવિત્ર છે. ગાંઠ બાંધેલી ૨૧ પાંખડીઓ અર્પણ કરવી સોના કરતાં પણ વધુ પ્રભાવશાળી મનાય છે. ગણેશ પુરાણમાં એક કથા છે કે કેવી રીતે દુર્વાએ એકવાર ગણેશની અગ્નિને શાંત કરી હતી.
🌙
ચંદ્રથી બચો
ગણેશ ચતુર્થીની રાત્રે ચંદ્ર જોવાથી ખોટો આરોપ આવે છે (ગણેશે તેમની મજાક ઉડાવવા બદલ ચંદ્રને આપેલો શાપ). ઉપાય: ભાગવતમાંથી સ્યમંતક મણિની કથાનો પાઠ કરવો.
📖
અથર્વશીર્ષ
ગણપતિ અથર્વશીર્ષ (ગણપતિ ઉપનિષદ) આ દિવસે પાઠ કરવામાં આવતો મુખ્ય ગ્રંથ છે: ૧૦૮ વાર પાઠ કરવો ખાસ પુણ્યદાયી ગણાય છે. તે ગણેશને પરમ બ્રહ્મ તરીકે ઘોષિત કરે છે.
🎉
દસ દિવસનો જાહેર ઉત્સવ
લોકમાન્ય ટિળક (૧૮૯૩)ના કારણે, ગણેશ ચતુર્થી દસ દિવસનો જાહેર ઉત્સવ બન્યો. વિશાળ સામુદાયિક પંડાલો, સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો અને શોભાયાત્રાઓ અનંત ચતુર્દશીના ભવ્ય વિસર્જનમાં પરિણમે છે.
mypanchang.com
📖 Articles