हरतालिका 1920: Ahmadabad, Gujarat

हरतालिका तीज भाद्रपद शुक्ल पक्षातील तृतीयेला (तिसऱ्या दिवशी) येते: कर्नाटकातील गौरी तृतीयेच्याच तिथीला, परंतु उत्तर भारत आणि महाराष्ट्रात हिचे स्वरूप, कथा आणि विधी वेगळे आहेत. या सणाचे नाव दोन संस्कृत शब्दांपासून बनले आहे: हर्ता (हरण करणारी, पळवून नेणारी) आणि अलिका (सखी, मैत्रीण). या नावातच मूळ कथा दडलेली आहे: पार्वतीला तिच्या इच्छेविरुद्ध भगवान विष्णूशी विवाह करावा लागू नये म्हणून तिच्या सखीने तिला जंगलात नेले. जंगलात पार्वतीने शिवाला पती म्हणून प्राप्त करण्यासाठी कठोर तपश्चर्या केली, आणि हरतालिका तीज हा तिच्या त्या परम भक्तीच्या कृतीचे स्मरण करणारा सण आहे.

पुराणकथा अशी आहे: पार्वतीने आपल्या पूर्वजन्मीच्या सती रूपापासूनच शिवावर प्रेम केले होते, आणि पुनर्जन्म घेतल्यानंतर तिने प्रत्येक ऋतूत तपश्चर्या केली: उन्हाळ्यात चार बाजूंनी अग्नी पेटवून त्याची दाहकता सहन करत, पावसाळ्यात पावसात बसून, हिवाळ्यात थंड दगडावर झोपून: शिवाचे प्रेम मिळवण्यासाठी. मात्र तिचे वडील हिमालय यांनी तिच्यासाठी अधिक फायदेशीर वाटणारा विवाह ठरवला होता: भगवान विष्णूंशी. जेव्हा पार्वतीला या बेताची कल्पना आली, तेव्हा तिने आपल्या सखीजवळ (जिवलग मैत्रिणीजवळ) मन मोकळे केले, आणि त्या सखीने तिला गुपचूप जंगलात नेले (अलिकेने केलेले हरण) जेणेकरून ती निर्विघ्नपणे शिवासाठी आपली तपश्चर्या पुढे चालू ठेवू शकेल. भाद्रपद शुक्ल तृतीयेशी मिळत्याजुळत्या त्या दिवशी जंगलात पार्वतीने वाळूपासून शिवाची मूर्ती बनवली आणि अन्न, पाणी व झोप यांचा त्याग करून रात्रभर तिची पूजा केली. पहाटे शिव प्रकट झाले आणि त्यांनी तिला आपली चिरंतन अर्धांगिनी म्हणून स्वीकारले.

आजही विवाहित आणि अविवाहित स्त्रिया हरतालिका तीज पाळतात: हे हिंदू पंचांगातील सर्वांत कठोर व्रतांपैकी एक आहे. करवा चौथ (ज्यात चंद्रदर्शनापूर्वी पाणी पिण्याची मुभा असते) किंवा अहोई अष्टमी (ज्यात तारे दिसल्यानंतर अन्न घेण्याची मुभा असते) यांच्याहून वेगळे, हरतालिका तीजमध्ये पूर्ण चोवीस तास अन्न, पाणी आणि झोप यांचा संपूर्ण त्याग करावा लागतो. स्त्रिया शिव-पार्वतीच्या मातीच्या किंवा वाळूच्या मूर्तींची स्थापना करतात, रात्रभर सोळा उपचारांनी पूजा करतात, व्रतकथा ऐकतात, भक्तिगीते गातात आणि जागरण करतात. महाराष्ट्रात हा सण विशेष महत्त्वाचा मानला जातो: शिवासारखे गुण असलेला पती मिळावा म्हणून अविवाहित मुलीही हे व्रत करतात, तसेच दिवंगत पतीच्या शांतीसाठी विधवाही हे व्रत करतात. हा सण हिंदू भक्तिभावनेतील एक मूलभूत सत्य अधोरेखित करतो: त्यागाच्या कसोटीवर उतरलेले प्रेम हेच सर्वांत गहन आध्यात्मिक सामर्थ्य बाळगते.