जया पार्वती व्रत (गुजरातच्या काही भागांत मोती तीज म्हणूनही ओळखले जाते) हे देवी पार्वतीला समर्पित असून स्त्रिया आपल्या पतीच्या कल्याणासाठी (किंवा अविवाहित स्त्रिया योग्य भावी पतीसाठी) हे व्रत पाळतात. व्रताची सुरुवात आषाढ शुक्ल त्रयोदशीला होते आणि उपवास पाच तिथींसाठी, कृष्ण द्वितीयेपर्यंत सुरू राहतो, आणि केवळ कृष्ण तृतीयेलाच पारणे (उपवास सोडणे) केले जाते.
भविष्योत्तर पुराणात आषाढ महिन्यातील दुर्गा/पार्वतीला समर्पित जय-विजय व्रतांचे सविस्तर वर्णन आहे, आणि स्कंद पुराणात (कुमारिका खंड) तरुण स्त्रिया वैवाहिक सुख आणि योग्य जोडीदारासाठी पाळत असलेल्या गौरी व्रतांचे वर्णन आहे: जया पार्वती व्रत याच भक्तिपरंपरेचा भाग आहे.
शैव आगम (कामिक, करण आणि सुप्रभेद) (शिव-शक्ती उपासनेचे विधिग्रंथ) हे व्रत व्यापक गौरी व्रत/उमामहेश्वर व्रत परंपरेचाच भाग मानतात, आणि यातील मुख्य विधी म्हणून अंकुरार्पण सांगतात: मातीच्या भांड्यात धान्याचे बी पेरून व्रताच्या कालावधीत त्याचे अंकुर (जवारे) वाढवणे आणि ते देवीला अर्पण करणे.
परंपरा आणि आचरण
🌾
जवारे/अंकुरार्पण
व्रताचा मुख्य विधी: व्रताच्या सुरुवातीला मातीच्या भांड्यात धान्याचे (गहू/डाळींचे) बी पेरणे, पाच दिवसांत वाढणाऱ्या अंकुरांची (जवाऱ्यांची) निगा राखणे, आणि ते देवी पार्वतीला अर्पण करणे.
🙏
पाच दिवसांचा उपवास
हा उपवास आषाढ शुक्ल त्रयोदशीपासून कृष्ण द्वितीयेपर्यंत (पाच तिथी) चालतो, स्त्रिया आपल्या पतीच्या किंवा भावी पतीच्या कल्याणासाठी हे व्रत पाळतात.
🍽
कृष्ण तृतीयेला पारणे
व्रताचे पाचही दिवस पूर्ण झाल्यानंतर कृष्ण तृतीयेला सूर्योदयानंतर उपवास सोडला (पारणे केले) जातो.
📿
गुजरातमधील परंपरा
गुजरातमध्ये हे व्रत मोठ्या प्रमाणावर पाळले जाते, जिथे त्याला मोती तीज असेही म्हणतात. स्त्रिया एकत्र येऊन गीत गातात, एकत्रितपणे पार्वतीची पूजा करतात आणि व्रताच्या काळात जवाऱ्यांची निगा राखतात.
