શ્રી મહાલક્ષ્મી વ્રત 2023

શ્રી મહાલક્ષ્મી વ્રત (મહાલક્ષ્મી-વ્રતમ્) દેવી મહાલક્ષ્મીને સમર્પિત વ્રત છે, જે મુખ્યત્વે ઉત્તર ભારત, એટલે કે ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાન અને આસપાસના પ્રદેશોમાં, મુખ્યત્વે સ્માર્થ સંપ્રદાય દ્વારા ઉજવવામાં આવે છે. તે ભાદરવા સુદ આઠમ (ચંદ્રોદય-વ્યાપિની, એટલે કે ચંદ્રોદય સમયે પ્રવર્તમાન તિથિ પ્રમાણે)થી શરૂ થાય છે અને પછીની ભાદરવા વદ આઠમે પૂર્ણ થાય છે: આ જ તિથિ-ગાળાને કેટલીક પરંપરાઓમાં પૂર્ણિમાંત પંચાંગ પ્રમાણે "આસો વદ આઠમ" અથવા "આશ્વયુજ કૃષ્ણ અષ્ટમી" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

આ સમયગાળા દરમિયાન ભક્તો ઉપવાસ કરે છે અને દરરોજ મહાલક્ષ્મીની પૂજા કરે છે, શ્રી સૂક્તમ્ અને મહાલક્ષ્મી અષ્ટકમ્નો પાઠ કરે છે, અને સમૃદ્ધિ, કલ્યાણ, અને દેવીની સતત કૃપા માટે ઘરમાં મહાલક્ષ્મી વ્રત કથા (વ્રતની પરંપરાગત કથા)નું વાચન કરે છે.

મહાલક્ષ્મી વ્રત કથા

આ કથા પરંપરાગત રીતે મહાભારત કાળના હસ્તિનાપુરમાં બની હોવાનું મનાય છે. મહર્ષિ વેદ વ્યાસ રાજમહેલમાં પધાર્યા, અને ગાંધારી તથા કુંતી બંનેએ તેમને પૂછ્યું કે ઘરમાં દેવી લક્ષ્મીની સ્થાયી કૃપા કેવી રીતે મેળવી શકાય. વેદ વ્યાસે તેમને સોળ દિવસનું મહાલક્ષ્મી વ્રત શીખવ્યું, જે ભાદરવા સુદ આઠમથી શરૂ કરીને, રોજ ગજલક્ષ્મી (હાથીઓ સાથે બિરાજમાન દેવી)ની પૂજા તથા સોળ ગાંઠવાળી પવિત્ર દોરી બાંધવા સાથે કરવાનું હતું.

ગાંધારીએ સૌપ્રથમ ખૂબ જ ધામધૂમથી આ વ્રત કર્યું, પોતાની પૂજા માટે ગજલક્ષ્મીની માટીની મૂર્તિ બનાવડાવી, અને નગરની સ્ત્રીઓ તેમનો ઉત્સવ જોવા એકઠી થઈ. કુંતી પાસે તેની બરાબરી કરવાનું સાધન ન હોવાથી પોતાને ઉપેક્ષિત અનુભવીને શરૂઆતમાં વ્રત જ ન કરવાનું નક્કી કર્યું: છેવટે તેમના પુત્ર અર્જુને, માતાના દુઃખથી દ્રવિત થઈને, ઇન્દ્રનું આવાહન કરી સાક્ષાત ઐરાવત, દિવ્ય હાથીને, તેમની પૂજા માટે લાવ્યા. આ વાત આખા હસ્તિનાપુરમાં ફેલાઈ ગઈ, અને બધા કુંતીના મહેલ તરફ જ ગયા. વ્રતની પૂર્ણાહુતિ વખતે દેવીનું વિધિવત્ વિસર્જન કરવામાં આવ્યું, અને ઐરાવત સ્વર્ગમાં પાછો ગયો: કથા અનુસાર બંને પરિવારોને મહાલક્ષ્મીની ચિરસ્થાયી કૃપા પ્રાપ્ત થઈ.

શ્રી સૂક્તમ્ (શ્રીસૂક્તમ્)

દેવી લક્ષ્મીને સમર્પિત આ વૈદિક સ્તોત્ર ઋગ્વેદના ખિલ (પરિશિષ્ટ) ભાગમાં સચવાયેલું છે. તેના કેટલાક પસંદગીના શ્લોકો:

हिरण्यवर्णां हरिणीं सुवर्णरजतस्रजाम् । चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥१॥
तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् । यस्यां हिरण्यं विन्देयं गामश्वं पुरुषानहम् ॥२॥
अश्वपूर्वां रथमध्यां हस्तिनादप्रबोधिनीम् । श्रियं देवीमुपह्वये श्रीर्मा देवी जुषताम् ॥३॥
चन्द्रां प्रभासां यशसा ज्वलन्तीं श्रियं लोके देवजुष्टामुदाराम् । तां पद्मिनीमीं शरणमहं प्रपद्ये अलक्ष्मीर्मे नश्यतां त्वां वृणे ॥५॥
आदित्यवर्णे तपसोऽधिजातो वनस्पतिस्तव वृक्षोऽथ बिल्वः । तस्य फलानि तपसानुदन्तु मायान्तरायाश्च बाह्या अलक्ष्मीः ॥६॥
आर्द्रां पुष्करिणीं पुष्टिं पिङ्गलां पद्ममालिनीम् । चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥१३॥
आर्द्रां यः करिणीं यष्टिं सुवर्णां हेममालिनीम् । सूर्यां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥१४॥

(શ્રી સૂક્તમ્ સંપૂર્ણ રીતે પંદર શ્લોકનું છે, જેના અંતે ફલશ્રુતિ પણ છે; સંપૂર્ણ સ્તોત્ર નીચે દર્શાવેલ સ્રોતમાંથી મળી શકે છે.)

મહાલક્ષ્મી અષ્ટકમ્ (મહાલક્ષ્મ્યષ્ટકમ્)

પરંપરા અનુસાર આ સ્તોત્ર ઇન્દ્ર દ્વારા ઉચ્ચારાયેલું મનાય છે, જેમાં મહાલક્ષ્મીને સમસ્ત ધન, મંગલ, અને વિજયના સ્રોત તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવી છે.

नमस्तेऽस्तु महामाये श्रीपीठे सुरपूजिते । शङ्खचक्रगदाहस्ते महालक्ष्मि नमोऽस्तुते ॥१॥
नमस्ते गरुडारूढे कोलासुरभयंकरि । सर्वपापहरे देवि महालक्ष्मि नमोऽस्तुते ॥२॥
सर्वज्ञे सर्ववरदे सर्वदुष्टभयंकरि । सर्वदुःखहरे देवि महालक्ष्मि नमोऽस्तुते ॥३॥
सिद्धिबुद्धिप्रदे देवि भुक्तिमुक्तिप्रदायिनि । मन्त्रमूर्ते सदा देवि महालक्ष्मि नमोऽस्तुते ॥४॥
आद्यन्तरहिते देवि आद्यशक्तिमहेश्वरि । योगजे योगसम्भूते महालक्ष्मि नमोऽस्तुते ॥५॥
स्थूलसूक्ष्ममहारौद्रे महाशक्तिमहोदरे । महापापहरे देवि महालक्ष्मि नमोऽस्तुते ॥६॥
पद्मासनस्थिते देवि परब्रह्मस्वरूपिणि । परमेशि जगन्मातर्महालक्ष्मि नमोऽस्तुते ॥७॥
श्वेताम्बरधरे देवि नानालङ्कारभूषिते । जगत्स्थिते जगन्मातर्महालक्ष्मि नमोऽस्तुते ॥८॥

महालक्ष्म्यष्टकं स्तोत्रं यः पठेद्भक्तिमान्नरः । सर्वसिद्धिमवाप्नोति राज्यं प्राप्नोति सर्वदा ॥९॥
एककाले पठेन्नित्यं महापापविनाशनम् । द्विकालं यः पठेन्नित्यं धनधान्यसमन्वितः ॥१०॥
त्रिकालं यः पठेन्नित्यं महाशत्रुविनाशनम् । महालक्ष्मिर्भवेन्नित्यं प्रसन्ना वरदा शुभा ॥११॥

શ્રી મહાલક્ષ્મી અષ્ટોત્તરશત નામાવલી (૧૦૮ નામ)

ॐ प्रकृत्यै नमः । ॐ विकृत्यै नमः । ॐ विद्यायै नमः । ॐ सर्वभूतहितप्रदायै नमः । ॐ श्रद्धायै नमः । ॐ विभूत्यै नमः । ॐ सुरभ्यै नमः । ॐ परमात्मिकायै नमः । ॐ वाचे नमः । ॐ पद्मालयायै नमः । ॐ पद्मायै नमः । ॐ शुचये नमः । ॐ स्वाहायै नमः । ॐ स्वधायै नमः । ॐ सुधायै नमः । ॐ धन्यायै नमः । ॐ हिरण्मय्यै नमः । ॐ लक्ष्म्यै नमः । ॐ नित्यपुष्टायै नमः । ॐ विभावर्यै नमः । ॐ अदित्यै नमः । ॐ दित्यै नमः । ॐ दीपायै नमः । ॐ वसुधायै नमः । ॐ वसुधारिण्यै नमः । ॐ कमलायै नमः । ॐ कान्तायै नमः । ॐ कामाक्ष्यै नमः । ॐ क्षीरोदसम्भवायै नमः । ॐ अनुग्रहप्रदायै नमः । ॐ बुद्धये नमः । ॐ अनघायै नमः । ॐ हरिवल्लभायै नमः । ॐ अशोकायै नमः । ॐ अमृतायै नमः । ॐ दीप्तायै नमः । ॐ लोकशोकविनाशिन्यै नमः । ॐ धर्मनिलयायै नमः । ॐ करुणायै नमः । ॐ लोकमात्रे नमः । ॐ पद्मप्रियायै नमः । ॐ पद्महस्तायै नमः । ॐ पद्माक्ष्यै नमः । ॐ पद्मसुन्दर्यै नमः । ॐ पद्मोद्भवायै नमः । ॐ पद्ममुख्यै नमः । ॐ पद्मनाभप्रियायै नमः । ॐ रमायै नमः । ॐ पद्ममालाधरायै नमः । ॐ देव्यै नमः । ॐ पद्मिन्यै नमः । ॐ पद्मगन्धिन्यै नमः । ॐ पुण्यगन्धायै नमः । ॐ सुप्रसन्नायै नमः । ॐ प्रसादाभिमुख्यै नमः । ॐ प्रभायै नमः । ॐ चन्द्रवदनायै नमः । ॐ चन्द्रायै नमः । ॐ चन्द्रसहोदर्यै नमः । ॐ चतुर्भुजायै नमः । ॐ चन्द्ररूपायै नमः । ॐ इन्दिरायै नमः । ॐ इन्दुशीतलायै नमः । ॐ आह्लादजनन्यै नमः । ॐ पुष्टायै नमः । ॐ शिवायै नमः । ॐ शिवकर्यै नमः । ॐ सत्यै नमः । ॐ विमलायै नमः । ॐ विश्वजनन्यै नमः । ॐ तुष्टायै नमः । ॐ दारिद्र्यनाशिन्यै नमः । ॐ प्रीतिपुष्करिण्यै नमः । ॐ शान्तायै नमः । ॐ शुक्लमाल्याम्बरायै नमः । ॐ श्रियै नमः । ॐ भास्कर्यै नमः । ॐ बिल्वनिलयायै नमः । ॐ वरारोहायै नमः । ॐ यशस्विन्यै नमः । ॐ वसुन्धरायै नमः । ॐ उदाराङ्गायै नमः । ॐ हरिण्यै नमः । ॐ हेममालिन्यै नमः । ॐ धनधान्यकर्यै नमः । ॐ सिद्धये नमः । ॐ स्त्रैणसौम्यायै नमः । ॐ शुभप्रदायै नमः । ॐ नृपवेश्मगतानन्दायै नमः । ॐ वरलक्ष्म्यै नमः । ॐ वसुप्रदायै नमः । ॐ शुभायै नमः । ॐ हिरण्यप्राकारायै नमः । ॐ समुद्रतनयायै नमः । ॐ जयायै नमः । ॐ मङ्गलादेव्यै नमः । ॐ विष्णुवक्षस्स्थलस्थितायै नमः । ॐ विष्णुपत्न्यै नमः । ॐ प्रसन्नाक्ष्यै नमः । ॐ नारायणसमाश्रितायै नमः । ॐ दारिद्र्यध्वंसिन्यै नमः । ॐ देव्यै नमः । ॐ सर्वोपद्रववारिण्यै नमः । ॐ नवदुर्गायै नमः । ॐ महाकाल्यै नमः । ॐ ब्रह्माविष्णुशिवात्मिकायै नमः । ॐ त्रिकालज्ञानसम्पन्नायै नमः । ॐ भुवनेश्वर्यै नमः ॥

સ્રોત: શ્રી સૂક્તમ્ અને અષ્ટોત્તરશત નામાવલી sanskritdocuments.org પરથી; મહાલક્ષ્મી અષ્ટકમ્ greenmesg.org પરથી (પરંપરા અનુસાર ઇન્દ્ર દ્વારા રચિત, પદ્મ પુરાણમાંથી).