रथसप्तमी (माघ महिन्यातील शुक्ल पक्षाची सातवी तिथी, सप्तमी) ही सूर्यदेवाची जयंती म्हणून साजरी केली जाते. या नावात रथ (रथ) आणि सप्तमी (सातवी) या शब्दांचा संयोग आहे: महाभारत आणि भविष्य पुराणानुसार, या दिवशी सूर्याचा रथ, जो सूर्यप्रकाशाच्या सात रंगांचे (इंद्रधनुष्याच्या सप्तरंगांचे) प्रतिनिधित्व करणाऱ्या सात घोड्यांनी ओढला जातो, तो उत्तरायणाच्या प्रवासात पूर्ण वेगाने धावू लागतो. हिवाळी अयनांतापाशी जणू क्षणभर थांबलेला सूर्य आता वसंत विषुवाकडे वेगाने वाटचाल करू लागतो, त्यामुळे उबदारपणा, मोठे दिवस आणि कापणीच्या हंगामाचे आश्वासन मिळते.
रथसप्तमीचा मुख्य विधी म्हणजे सूर्योदयाच्या स्नानापूर्वी शरीरावर सात अर्क पाने (रुई वनस्पतीची पाने) ठेवणे. एक पान डोक्यावर, दोन खांद्यांवर, दोन गुडघ्यांवर आणि दोन पायांवर. त्यानंतर स्नान करणारी व्यक्ती सूर्य अष्टकम् किंवा आदित्य हृदयम् म्हणत बरोबर सूर्योदयाच्या क्षणी स्वतःवर पाणी ओतते. अर्क वनस्पती सूर्याला पवित्र मानली जाते: तिची फुले सूर्यकिरणांसारखी दिसतात, आणि तिचा चीक त्वचा व हाडांच्या विकारांवरील आयुर्वेदिक औषधांत वापरला जातो, हे विकार सूर्यच बरे करतो असे मानले जाते.
भारतातील प्रमुख सूर्यमंदिरांमध्ये रथसप्तमी विशेष उत्साहाने साजरी केली जाते: ओडिशातील कोणार्क, गुजरातमधील मोढेरा, आंध्र प्रदेशातील अरसावल्ली आणि तमिळनाडूतील सूर्यनार कोविल येथे या दिवशी हजारो यात्रेकरू येतात. आदित्य हृदयम् (लंकेच्या युद्धभूमीवर अगस्ती ऋषींनी रावणाचा पराभव करण्यासाठी बळ मिळावे म्हणून रामाला शिकवलेले स्तोत्र) हे या प्रसंगासाठी सर्वश्रेष्ठ प्रार्थना मानले जाते. अनेक घरांच्या उंबरठ्यावर सात घोड्यांच्या रथाची रांगोळी काढली जाते, जणू सूर्याचा रथ सकाळच्या आकाशातून वेगाने धावतो आहे.
जपाकुसुमसंकाशं काश्यपेयं महाद्युतिम्। तमोरिं सर्वपापघ्नं प्रणतोऽस्मि दिवाकरम्॥
Japā-kusuma-saṃkāśaṃ kāśyapeyaṃ mahādyutim, tamoriṃ sarva-pāpa-ghnaṃ praṇato'smi divākaram.
"I bow to the sun, red as the hibiscus flower, son of Kashyapa, supremely radiant, the enemy of darkness, the destroyer of all sins."
Surya Ashtakam
🐎
रथाचे सात घोडे
सूर्याचा रथ वैदिक छंदांच्या (वृत्तांच्या) नावांनी ओळखल्या जाणाऱ्या सात घोड्यांनी ओढला जातो: गायत्री, बृहती, उष्णिक्, जगती, त्रिष्टुभ्, अनुष्टुभ् आणि पंक्ति. हे घोडे दृश्य प्रकाशाच्या सप्तरंगांचेही (इंद्रधनुष्याच्या रंगांचे) प्रतिनिधित्व करतात. रथसप्तमीच्या पूजाविधीत सात ही संख्या वारंवार येते (सात अर्क पाने, सातवी तिथी, सात घोडे) जी पूर्णत्व आणि वैश्विक चक्राच्या समाप्तीचे प्रतीक आहे.
🌿
अर्क पत्र विधी
सूर्योदयी स्नानापूर्वी भाविक शरीरावर सात अर्क (रुई) पाने ठेवतात (एक डोक्याच्या मध्यभागी, एक-एक प्रत्येक खांद्यावर, एक-एक प्रत्येक गुडघ्यावर आणि एक-एक प्रत्येक पायावर) जी सूर्याच्या रथाच्या सात घोड्यांचे प्रतीक आहेत. अर्क वनस्पतीचा सूर्याशी घनिष्ठ संबंध आहे: तिच्या दुधाळ पांढऱ्या फुलांच्या मध्यभागी जांभळा रंग असतो जो सूर्यबिंबासारखा दिसतो, आणि ती कडक उन्हाच्या प्रतिकूल परिस्थितीतही तग धरते, जे सूर्याच्या अदम्य तेजाचे प्रतिबिंब आहे.
🌅
सूर्य जयंती: सूर्याचा जन्म
भविष्य पुराणानुसार याच सप्तमी तिथीला कश्यप ऋषी आणि अदिती यांच्या पोटी सूर्याचा जन्म झाला, म्हणून त्याला काश्यपेय (कश्यपांचा पुत्र) आणि आदित्य (अदितीचा पुत्र) ही नावे मिळाली. सूर्यमंदिरांमध्ये सूर्योदयापूर्वीपासून विशेष अभिषेक, अष्टोत्तरशतनामावली (१०८ नावांचे पठण) आणि सूर्यनमस्काराचे सत्र आयोजित केले जातात. निष्ठावंत भाविक आदित्य हृदयम् आणि सूर्य अष्टकम् यांचे १०८ वेळा पठण करतात.
🔼
उत्तरायणाशी संबंध
मकर संक्रांतीला (सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो तेव्हा) उत्तरायण सुरू होते, पण सुरुवातीला सूर्याची गती मंद असते असे मानले जाते. रथसप्तमीला (सुमारे सहा आठवड्यांनंतर) सूर्याचा रथ उत्तरेकडील प्रवासात पूर्ण वेग गाठतो. दिवस लक्षणीयरीत्या मोठे होऊ लागतात, तापमान वाढू लागते आणि पृथ्वी हिवाळ्यातून जागी होते. शास्त्रांनुसार या वेगवृद्धीच्या टप्प्यात सूर्योदयीच्या प्रार्थनांचे आध्यात्मिक फळ अनेक पटींनी वाढते.
💊
सूर्याची उपचारशक्ती
वैदिक ज्योतिषात सूर्य हा आरोग्य, चैतन्य आणि दृष्टीचा अधिपती आहे. रथसप्तमी हा उपचारात्मक विधींसाठी विशेष शक्तिशाली दिवस मानला जातो: सूर्योदयी नदीत किंवा समुद्रात स्नान करणे, अल्प उपवास करून गुळाच्या भातासोबत (पोंगल/साखर पोंगल) तो सोडणे आणि उगवत्या सूर्याला अर्घ्य (फुलांसहित पाणी) अर्पण करणे. त्वचारोग, नेत्रविकार आणि अस्थिदौर्बल्य पारंपरिकरीत्या सूर्याच्या अधिपत्याखाली मानले जातात.
🧘
या दिवशी सूर्यनमस्कार
रथसप्तमीला सूर्योदयी बारा अंगांचा सूर्यनमस्कार करणे विशेष शुभ मानले जाते: प्रत्येक अंग बारा आदित्यांपैकी (सूर्याच्या बारा रूपांपैकी) एकाशी संबंधित असते, आणि प्रत्येक अंगासोबत संबंधित नाव उच्चारले जाते (ॐ मित्राय नमः, ॐ रवये नमः, इत्यादी). अनेक मंदिरे आणि योग केंद्रे या दिवशी सामूहिक सूर्यनमस्कार सत्रे आयोजित करतात, ज्यात कधीकधी शेकडो सहभागी एकत्र येऊन बलवर्धक हिवाळी सूर्याला अभिवादन करतात.
mypanchang.com
📖 Articles