રક્ષાબંધન (શાબ્દિક રીતે રક્ષણનું બંધન) શ્રાવણ મહિનાની પૂનમ (પૂર્ણિમા)એ ઉજવવામાં આવે છે. બહેનો પોતાના ભાઈઓના જમણા કાંડા પર રાખડી, કપાસ, રેશમ અથવા સોનામાંથી ગૂંથેલો પવિત્ર દોરો બાંધે છે. બદલામાં, ભાઈઓ ભેટ આપે છે અને આવનારા વર્ષ માટે પોતાની બહેનોનું રક્ષણ કરવાનું ગંભીરતાથી વચન આપે છે. દોરો બાંધવાની અને સ્વીકારવાની આ સાદી ક્રિયા એક પ્રાચીન કરારનું વજન ધરાવે છે: કોઈ પણ રાજ્ય કે કોઈ પણ કાયદા કરતાં જૂનું.
આ તહેવારની અનેક પ્રાદેશિક ઓળખ છે. ભારતભરના બ્રાહ્મણો માટે, આ જ પૂનમ ઉપાકર્મ (જેને શ્રાવણી અથવા અવની અવિટ્ટમ પણ કહેવાય છે) છે: ચાતુર્માસના ચાર મહિના પછી પવિત્ર જનોઈ (યજ્ઞોપવીત) બદલવાનો શુભ દિવસ. મહારાષ્ટ્રના દરિયાકાંઠાના સમુદાયોમાં, તે નારલી પૂર્ણિમા છે, જ્યારે માછીમારો ચોમાસાની ઋતુ પૂરી થતાં સલામત સફર માટે સમુદ્રને નારિયેળ અર્પણ કરે છે. બંગાળ અને ઓડિશામાં, આ તહેવારને ઝુલણ પૂર્ણિમા કહેવાય છે: જે દિવસે કૃષ્ણ ફૂલોના બગીચામાં ઝૂલે છે.
ઇતિહાસે રાખડીમાં ઊંડા અર્થો વણી લીધા છે. ચિત્તોડની રાણી કર્ણાવતીએ મુઘલ સમ્રાટ હુમાયુને રાખડી મોકલી, ભાઈ-બહેનના બંધનનું આહ્વાન કરીને તેમનું રક્ષણ માંગ્યું, અને હુમાયુ, તેનાથી પ્રભાવિત થઈને, પોતાની સેનાઓ તેની મદદે લઈ ગયા, જોકે તે મોડા પહોંચ્યા. ૧૯૦૫માં, કવિ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે બંગાળના બ્રિટિશ ભાગલા વિરુદ્ધ હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાને પ્રોત્સાહન આપવા સામૂહિક રાખડી ઉત્સવ શરૂ કર્યો: તમામ ધર્મના નાગરિકોને અખંડ ભારતના પ્રતીક તરીકે એકબીજાને રાખડી બાંધવા વિનંતી કરીને.
येन बद्धो बलि राजा दानवेन्द्रो महाबलः। तेन त्वाम् अभिबध्नामि रक्षे मा चल मा चल।।
"જે રક્ષાસૂત્રથી મહાબળવાન દાનવરાજ બલિને બાંધવામાં આવ્યા હતા, તે જ સૂત્રથી હું તને (રાખડી) બાંધું છું: હે રક્ષા, ચલિત ન થા, ચલિત ન થા."
રક્ષાબંધન મંત્ર (ભવિષ્ય પુરાણની પરંપરા)
🧵
રાખડીનો દોરો
રાખડી માત્ર સુશોભિત દોરો નથી: તે પવિત્ર બંધનકારક વચન છે. પરંપરાગત રીતે કપાસ અથવા રેશમમાંથી હળદર, કંકુ અને નાના દીવા અથવા દેવતાની છબી સાથે બનેલી, તેને રક્ષણાત્મક મંત્રનો જાપ કરતાં ભાઈના જમણા કાંડા પર બાંધવામાં આવે છે. દોરો કુદરતી રીતે તૂટી ન જાય ત્યાં સુધી કાંડા પર રહે છે.
🙏
બહેનની પ્રાર્થના, ભાઈનું વચન
આ વિધિ બે-તરફી કરાર છે. બહેન તિલક લગાવતાં અને રાખડી બાંધતાં પોતાના ભાઈના દીર્ઘાયુષ્ય અને સમૃદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરે છે. ભાઈ પોતાના રક્ષણનું વચન આપે છે અને ભેટ આપે છે: પરંપરાગત રીતે નવી સાડી અથવા ઘરેણાં, આજે રોકડથી લઈને ગેજેટ્સ સુધી કંઈ પણ.
📿
બ્રાહ્મણો માટે ઉપાકર્મ
ભારતભરના બ્રાહ્મણ પુરુષો માટે, આ પૂનમ ઉપાકર્મ (શ્રાવણી / અવની અવિટ્ટમ) છે: ચાતુર્માસ પછી પવિત્ર જનોઈ (યજ્ઞોપવીત) બદલવાનો દિવસ. આ સમારોહમાં વિધિવત સ્નાન, વૈદિક પ્રાર્થનાઓ અને ગાયત્રી મંત્રની પ્રતિબદ્ધતાનું ગંભીર નવીકરણ સામેલ છે.
🥥
નારલી પૂર્ણિમા
મહારાષ્ટ્રના કોળી માછીમાર સમુદાયોમાં, આ દિવસ નારલી પૂર્ણિમા છે: નારિયેળની પૂનમ. માછીમારો સમુદ્ર દેવી સમુદ્ર દેવીને નારિયેળ અર્પણ કરે છે, ચોમાસા દરમિયાન રક્ષણ માટે તેમનો આભાર માને છે અને દરિયો ફરી સફર માટે પૂરતો શાંત થતાં સલામત મુસાફરીની માંગ કરે છે.
👑
રાણી કર્ણાવતીની રાખડી
૧૫૩૫માં, મેવાડની રાણી કર્ણાવતીએ ગુજરાતના સુલતાન બહાદુર શાહ સામે પોતાના ભાઈ અને રક્ષક બનવાની વિનંતી કરતાં મુઘલ સમ્રાટ હુમાયુને રાખડી મોકલી. હુમાયુ, ઊંડે પ્રભાવિત થઈને, પોતાની સેનાઓને પાછી વાળીને તેની મદદે કૂચ કરી: સાબિત કરતાં કે રાખડીનું બંધન ધાર્મિક અને રાજકીય સીમાઓ પાર કરી શકે છે.
🌍
આધુનિક રાખડી પરંપરાઓ
આજે વિશ્વભરના ભાઈઓને ટપાલ અને કુરિયર દ્વારા રાખડીઓ મોકલવામાં આવે છે. વૃક્ષો માટે રાખડી (કુદરતના રક્ષણનું પ્રતીક બનાવવા વૃક્ષો પર દોરો બાંધવો) એક લોકપ્રિય પર્યાવરણીય પરંપરા બની ગઈ છે. બહેનો પિતરાઈ ભાઈઓ, કાકાઓ, અને મિત્રોને પણ રાખડી બાંધે છે: તહેવારને લોહીના સંબંધોથી આગળ વધારીને તમામ રક્ષણાત્મક સંબંધોની ઉજવણી કરતાં.
