સોમવાર વ્રત 2015

સોમવાર વ્રત ભગવાન શિવ અને ઉમાનું સોમવારનું વ્રત છે. પુરાણોમાં સોમવારે અને પ્રદોષમાં શિવપૂજાનો વિશેષ મહિમા કહ્યો છે, અને આ વ્રત કોઈ પણ કરી શકે છે: બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ, કન્યા, સૌભાગ્યવતી કે વિધવા.

વ્રતરાજમાં પુરાણોનાં સોમવારનાં વ્રતો એકઠાં કર્યાં છે. આ વ્રત શ્રાવણ, ચૈત્ર, વૈશાખ, જ્યેષ્ઠ, કાર્તિક કે માર્ગશીર્ષના પહેલા સોમવારે લેવાય છે; ઉપવાસ કરીને સોળ ઉપચારોથી ઉમા-મહેશ્વરનું પૂજન થાય છે, અને ધન, શ્રદ્ધા અને ભક્તિ હોય ત્યારે ઉદ્યાપન કરાય છે. તેની સાથે સીમંતિનીની કથા વંચાય છે, જેણે સોમવાર વ્રત કર્યું અને શિવ-પાર્વતીની કૃપા મેળવી.

વ્રત કેવી રીતે કરવું

• સ્નાન કરીને સ્વચ્છ સફેદ વસ્ત્ર પહેરો, અને મનને કામ, ક્રોધ, અહંકાર, દ્વેષ અને ચાડીચુગલીથી દૂર રાખો.
• ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખી, ઓછું બોલીને, આખો દિવસ ઉપવાસ કરો અને વૈદિક કે લૌકિક મંત્રોથી શિવની પૂજા કરો.
• સોળ ઉપચારોથી ઉમા-મહેશ્વરની પૂજા કરો. સફેદ ફૂલ (માલતી, સફેદ કમળ, ચંપો, કુંદ, મંદાર, પુન્નાગ, શતપત્ર) અને ચંદનનો ધૂપ અર્પણ કરો, પંચાક્ષર કે ત્ર્યંબક મંત્રનો જપ કરો.
• પોતાની શક્તિ પ્રમાણે શિવભક્તોને ભોજન કરાવો.
• ધન, શ્રદ્ધા અને ભક્તિ હોય ત્યારે ઉદ્યાપન કરીને વ્રત પૂર્ણ કરો: કળશ પર નંદી પર બેઠેલાં ઉમા-શિવની પ્રતિમા, હવન અને બ્રાહ્મણ ભોજન. પુરાણ કહે છે કે ઉદ્યાપન વિનાનું વ્રત ફળ આપતું નથી.

ભોજન ક્યારે કરવું

• નક્ત (શિવ પુરાણ): બંને પક્ષના દર સોમવારે માત્ર રાત્રે ભોજન કરો.
• નક્ત ભોજન પ્રદોષમાં, સૂર્યાસ્ત પછીના પહેલા દોઢ મુહૂર્ત છોડીને કરાય છે; દર સોમવારનો પ્રદોષ કાળ ઉપર તારીખો સાથે આપ્યો છે. સંન્યાસી, વિધવા અને પુત્રહીન વિધુર સૂર્યાસ્ત પહેલાંના એક મુહૂર્તમાં ભોજન કરે છે.
• એકભુક્ત (ભવિષ્ય પુરાણ): સોમવારે એક વાર ભોજન.
• ઉપવાસ (સ્કંદ પુરાણ): આખો દિવસ પૂરો ઉપવાસ, જેમ સીમંતિનીએ કર્યો.

સ્કંદ પુરાણમાંથી સીમંતિનીની કથા

આર્યાવર્તના રાજા ચિત્રવર્મા, જે શિવ અને મુકુંદના ભક્ત હતા, તેમને લાંબી પ્રતીક્ષા પછી સીમંતિની નામની પુત્રી મળી. જ્યોતિષીઓએ તેની પ્રશંસા કરી, પણ એક નિર્ભય વિદ્વાને કહ્યું કે તે ચૌદમા વર્ષે વિધવા થશે. આ સાંભળી સીમંતિની યાજ્ઞવલ્ક્યનાં પત્ની મૈત્રેયી પાસે ગઈ, જેમણે કહ્યું: શિવ સાથે ભવાનીનું શરણ લે; સોમવારે એકાગ્ર મનથી શિવ-ગૌરીની પૂજા કર, તે દિવસે ઉપવાસ કર, સ્નાન કરી શુદ્ધ વસ્ત્ર પહેર; અને એક વર્ષ પછી ઉદ્યાપન કર.

સીમંતિનીનો વિવાહ નળ-દમયંતીના પૌત્ર, ઇન્દ્રસેનના પુત્ર ચંદ્રાંગદ સાથે થયો. થોડા મહિના પછી યમુનામાં નૌકાવિહાર કરતાં ચંદ્રાંગદ વમળમાં ફસાઈને ડૂબી ગયા. વિધવા થઈને પણ સીમંતિનીએ સોમવાર વ્રત છોડ્યું નહીં. નાગકન્યાઓ ચંદ્રાંગદને પાતાળમાં તક્ષકના નગરમાં લઈ ગઈ હતી. કયા દેવની પૂજા કરો છો એમ પૂછતાં તેમણે કહ્યું: ઉમાપતિ મહાદેવની. પ્રસન્ન થઈ તક્ષકે તેમને રત્નો, ઘોડો અને સાથીઓ આપી પાછા મોકલ્યા.

ત્રીજા વર્ષે એક સોમવારે સીમંતિની યમુનામાં સ્નાન કરવા આવી અને તેણે તેમને કિનારે જોયા. તેમણે તેને આશ્વાસન આપ્યું અને કહ્યું કે તેનો પતિ બે દિવસમાં પાછો આવશે, અને ટૂંક સમયમાં તેઓ તેને લેવા પાછા આવ્યા. તેમણે દસ હજાર વર્ષ રાજ્ય કર્યું, તેમને આઠ પુત્રો અને એક પુત્રી થઈ, અને અંતે તેઓ શિવલોક ગયા. પુરાણ કહે છે કે જે આ કથા ભક્તિથી વાંચે કે સાંભળે તે પરમ ગતિ પામે છે.

શિવ પુરાણમાંથી સોમની કથા

દક્ષે પોતાની સત્તાવીસ પુત્રીઓ, એટલે કે નક્ષત્રો, ચંદ્ર (સોમ) સાથે પરણાવી. ચંદ્ર માત્ર રોહિણીને પ્રેમ કરતા અને બાકીની પત્નીઓની ઉપેક્ષા કરતા. તેમની ફરિયાદ પર દક્ષે સૌની સાથે સમાન વર્તન કરવા કહ્યું, પણ ચંદ્રે માન્યું નહીં, અને દક્ષે તેમને ક્ષય રોગનો શાપ આપ્યો. શાપ તરત લાગી ગયો.

દેવો અને ઋષિઓ બ્રહ્મા પાસે ગયા, જેમણે ઉપાય બતાવ્યો: ચંદ્ર પ્રભાસ જઈને શિવની આરાધના કરે. પ્રભાસમાં ચંદ્રે છ મહિના સુધી અટક્યા વિના શિવની આરાધના કરી, સ્થિર મનથી ધ્યાન કર્યું અને મૃત્યુંજય મંત્રનો દસ કરોડ જપ કર્યો. પ્રસન્ન થઈને શિવ પ્રગટ થયા અને વર માગવા કહ્યું. ચંદ્રે રોગમાંથી મુક્તિ માગી. શિવે શાપને એવો કર્યો કે ચંદ્રની કળાઓ એક પક્ષમાં ઘટે છે અને બીજામાં વધે છે, જેમ આજે પણ થાય છે.

પછી દેવો અને ઋષિઓએ શિવને પાર્વતી સાથે ત્યાં જ રહેવાની પ્રાર્થના કરી. શિવે તે સ્વીકારી, અને તેઓ ત્યાં સોમેશ્વર, સોમનાથ જ્યોતિર્લિંગ રૂપે બિરાજે છે, જે ત્રણે લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. દેવોએ ત્યાં ચંદ્રકુંડ બનાવ્યો: તેમાં સ્નાનથી પાપ છૂટે છે, અને સોમ-લિંગનાં દર્શનથી સર્વ પાપ નાશ પામે છે અને મનોકામના પૂર્ણ થાય છે (શિવ પુરાણ, કોટિરુદ્ર સંહિતા, અધ્યાય 14).

વ્રતરાજ પણ સોમવાર વ્રત વિશે આ જ કહે છે: દક્ષના શાપથી પીડિત સોમે પોતે આ વ્રત કર્યું, અને પ્રસન્ન થઈને શિવે સોમે સ્થાપેલા લિંગમાં ઉમા સાથે સૂર્ય, ચંદ્ર અને પર્વતો રહે ત્યાં સુધી રહેવાનું સ્વીકાર્યું. ત્યારથી, તે કહે છે, જે આ વ્રત કરે છે તે પણ એ જ પદ પામે છે અને તેનું શરીર શુદ્ધ થાય છે.