सोमवार व्रत 2014

सोमवार व्रत हे भगवान शिव आणि उमा यांचे सोमवारचे व्रत आहे. पुराणांत सोमवारी आणि प्रदोषात केलेल्या शिवपूजेचा विशेष महिमा सांगितला आहे, आणि हे व्रत कोणीही करू शकतो: ब्रह्मचारी, गृहस्थ, कुमारिका, सौभाग्यवती किंवा विधवा.

व्रतराज ग्रंथात पुराणांतील सोमवारची व्रते एकत्र दिली आहेत. हे व्रत श्रावण, चैत्र, वैशाख, ज्येष्ठ, कार्तिक किंवा मार्गशीर्ष महिन्याच्या पहिल्या सोमवारी घ्यावे; उपवास करून सोळा उपचारांनी उमा-महेश्वराची पूजा करावी, आणि धन, श्रद्धा व भक्ती असेल तेव्हा उद्यापन करावे. याबरोबर सीमंतिनीची कथा वाचली जाते, जिने सोमवार व्रत केले आणि शिव-पार्वतीची कृपा मिळवली.

व्रत कसे करावे

• स्नान करून स्वच्छ पांढरे वस्त्र परिधान करावे, आणि मन काम, क्रोध, अहंकार, द्वेष व चहाडी यांपासून दूर ठेवावे.
• इंद्रिये ताब्यात ठेवून, कमी बोलत, दिवसभर उपवास करावा आणि वैदिक किंवा लौकिक मंत्रांनी शिवाची पूजा करावी.
• सोळा उपचारांनी उमा-महेश्वराची पूजा करावी. पांढरी फुले (मालती, पांढरे कमळ, चाफा, कुंद, मंदार, पुन्नाग, शतपत्र) आणि चंदनाचा धूप अर्पण करावा, पंचाक्षरी किंवा त्र्यंबक मंत्राचा जप करावा.
• आपल्या शक्तीप्रमाणे शिवभक्तांना भोजन द्यावे.
• धन, श्रद्धा आणि भक्ती असेल तेव्हा उद्यापन करून व्रत पूर्ण करावे: कलशावर नंदीवर बसलेल्या उमा-शिवाची प्रतिमा, होम आणि ब्राह्मण भोजन. उद्यापनाशिवाय व्रत फळ देत नाही, असे पुराण सांगते.

भोजन केव्हा करावे

• नक्त (शिव पुराण): दोन्ही पक्षांतील प्रत्येक सोमवारी फक्त रात्री भोजन करावे.
• नक्त भोजन प्रदोषात, सूर्यास्तानंतरचे पहिले दीड मुहूर्त सोडून करतात; प्रत्येक सोमवारचा प्रदोष काळ वर तारखांसोबत दिला आहे. संन्यासी, विधवा आणि पुत्रहीन विधुर सूर्यास्तापूर्वीच्या एका मुहूर्तात भोजन करतात.
• एकभुक्त (भविष्य पुराण): सोमवारी एकदाच भोजन.
• उपवास (स्कंद पुराण): दिवसभर पूर्ण उपवास, जसा सीमंतिनीने केला.

स्कंद पुराणातील सीमंतिनीची कथा

आर्यावर्ताचे राजा चित्रवर्मा, जे शिव आणि मुकुंदाचे भक्त होते, यांना दीर्घ प्रतीक्षेनंतर सीमंतिनी नावाची कन्या झाली. ज्योतिषांनी तिची स्तुती केली, पण एका निर्भय विद्वानाने सांगितले की ती चौदाव्या वर्षी विधवा होईल. हे ऐकून सीमंतिनी याज्ञवल्क्यांच्या पत्नी मैत्रेयी यांच्याकडे गेली. त्या म्हणाल्या: शिवासह भवानीला शरण जा; सोमवारी एकाग्र मनाने शिव-गौरीची पूजा कर, त्या दिवशी उपवास कर, स्नान करून शुद्ध वस्त्र नेस; आणि एका वर्षानंतर उद्यापन कर.

सीमंतिनीचा विवाह नल-दमयंतीचे नातू, इंद्रसेनाचे पुत्र चंद्रांगद यांच्याशी झाला. काही महिन्यांनी यमुनेत नौकाविहार करताना चंद्रांगद भोवऱ्यात सापडून बुडाले. विधवा झाली तरी सीमंतिनीने सोमवार व्रत सोडले नाही. नागकन्यांनी चंद्रांगदाला पाताळात तक्षकाच्या नगरीत नेले होते. कोणत्या देवाची पूजा करतोस असे विचारल्यावर ते म्हणाले: उमापती महादेवाची. प्रसन्न होऊन तक्षकाने त्यांना रत्ने, घोडा आणि सोबती देऊन परत पाठवले.

तिसऱ्या वर्षी एका सोमवारी सीमंतिनी यमुनेत स्नानाला आली आणि तिने त्यांना काठावर पाहिले. त्यांनी तिचे सांत्वन केले आणि सांगितले की तिचा पती दोन दिवसांत परत येईल, आणि लवकरच ते तिला घेण्यासाठी परत आले. त्यांनी दहा हजार वर्षे राज्य केले, त्यांना आठ पुत्र आणि एक कन्या झाली, आणि शेवटी ते शिवलोकी गेले. जो ही कथा भक्तीने वाचतो किंवा ऐकतो तो परम गती पावतो, असे पुराण सांगते.

शिव पुराणातील सोमाची कथा

दक्षाने आपल्या सत्तावीस कन्या, म्हणजे नक्षत्रे, चंद्राला (सोमाला) दिल्या. चंद्र फक्त रोहिणीवर प्रेम करत असे आणि इतर पत्नींकडे दुर्लक्ष करत असे. त्यांनी तक्रार केल्यावर दक्षाने सर्वांशी सारखे वागण्यास सांगितले, पण चंद्राने ऐकले नाही, आणि दक्षाने त्याला क्षय रोगाचा शाप दिला. शाप लगेच लागला.

देव आणि ऋषी ब्रह्मदेवाकडे गेले, त्यांनी उपाय सांगितला: चंद्राने प्रभास क्षेत्री जाऊन शिवाची आराधना करावी. प्रभासात चंद्राने सहा महिने न थांबता शिवाची आराधना केली, स्थिर मनाने ध्यान केले आणि मृत्युंजय मंत्राचा दहा कोटी जप केला. प्रसन्न होऊन शिव प्रकट झाले आणि वर मागण्यास सांगितले. चंद्राने रोगातून मुक्ती मागितली. शिवाने शाप असा केला की चंद्राच्या कला एका पक्षात कमी होतात आणि दुसऱ्या पक्षात वाढतात, जसे आजही होते.

मग देव आणि ऋषींनी शिवाला पार्वतीसह तेथेच राहण्याची प्रार्थना केली. शिवाने ती मान्य केली, आणि ते तेथे सोमेश्वर, सोमनाथ ज्योतिर्लिंग रूपाने विराजमान आहेत, जे तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहे. देवांनी तेथे चंद्रकुंड निर्माण केले: त्यात स्नान केल्याने पापे दूर होतात, आणि सोम-लिंगाच्या दर्शनाने सर्व पापे नष्ट होऊन मनोकामना पूर्ण होतात (शिव पुराण, कोटिरुद्र संहिता, अध्याय 14).

व्रतराजही सोमवार व्रताबद्दल हेच सांगतो: दक्षाच्या शापाने पीडित सोमाने स्वतः हे व्रत केले, आणि प्रसन्न होऊन शिवाने सोमाने स्थापन केलेल्या लिंगात उमेसह सूर्य, चंद्र आणि पर्वत असेपर्यंत राहण्याचे मान्य केले. तेव्हापासून, तो सांगतो, जो हे व्रत करतो तोही तेच पद मिळवतो आणि त्याचे शरीर शुद्ध होते.